• امروز : شنبه - ۳۰ آبان - ۱۴۰۵
  • برابر با : Saturday - 21 November - 2026
روایت ابزارسازی واشنگتن از چهره‌های هنری برای بی‌ثبات‌سازی دولت‌های مستقل

وقتی روکشِ حقوق بشری، ابزار عملیاتی می‌شود / بصیرت هنرمندان و نخبگان فرهنگی نخستین سنگر دفاعی در برابر مصادره هنر

  • کد خبر : 57120
  • 30 آبان 1405 - 12:23

مقاله پیش‌رو، ترجمه مجله جنوب جهانی از نوشتار آلن مک‌لئود، پژوهشگر رسانه و عضو گروه رسانه‌ای دانشگاه گلاسگو، است که در ۹ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است.

2026 41

به گزارش خبرنگار فراق، نویسنده در این گزارش با تکیه بر اسناد افشاشده، گزارش‌های نهادهای آمریکایی و نمونه‌های میدانی از بنگلادش، سنگال، آفریقای غربی، کوبا و چند کشور دیگر، پرده از سازوکاری برمی‌دارد که در آن دولت تروریستی آمریکا هنرمندان هیپ‌هاپ را به ابزاری برای جهت‌دهی به اعتراضات، بی‌ثبات‌سازی دولت‌های مستقل و پیشبرد پروژه تغییر رژیم تبدیل کرده است. در ادامه، مهم‌ترین محورهای این گزارش با نگاهی نقادانه بازخوانی می‌شود.

نویسنده در همان آغاز، سه نهاد کلیدی را نام می‌برد: بنیاد ملی دموکراسی (NED) ، آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا (USAID)  و مؤسسه بین‌المللی جمهوری‌خواهان. (IRI) این نهادها در ظاهر با نام «دموکراسی» و «توسعه» فعالیت می‌کنند، اما به گفته نویسنده، ماهیتاً پوششی برای سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) هستند. استناد او به اعتراف خودِ مقام‌های این نهادهاست: کارل گرشمن، رئیس NED از ۱۹۸۴ تا ۲۰۲۱، گفته بود «وحشتناک خواهد بود اگر گروه‌های دموکراتیک در سراسر جهان به‌عنوان نهادهایی شناخته شوند که سیا هزینه‌شان را می‌پردازد» و آلن واینستین، از بنیان‌گذاران NED، صریح‌تر گفته بود «بخش بزرگی از کارهایی که امروز انجام می‌دهیم، ۲۵ سال پیش به‌صورت مخفیانه توسط سیا انجام می‌شد.» این اعتراف‌ها نشان می‌دهد که پروژه «دموکراسی‌سازی» واشنگتن، نه یک آرمان اخلاقی، بلکه یک ابزار عملیاتی با روکشی از واژگان حقوق بشری است.

نمونه بنگلادش، بی‌پرده‌ترین بخش گزارش است. در سال ۲۰۲۴، شیخ حسینه، نخست‌وزیر وقت، در پی اعتراضات گسترده از قدرت برکنار شد. نویسنده با استناد به گزارش‌ها نشان می‌دهد که روابط حسینه با واشنگتن بر سر خودداری او از واگذاری جزیره راهبردی سنت مارتین در خلیج بنگال برای پایگاه نظامی آمریکا به‌شدت تیره شده بود و او تنها چند روز پس از دیدار با دستیار وزیر خارجه آمریکا هشدار داد که کشوری «با پوست سفید» او را تهدید کرده است. سه هفته بعد، اعتراضات سراسری آغاز شد و در نهایت حسینه با بالگرد به هند فرار کرد.

نکته کلیدی گزارش، نقش توفیق احمد، رپر و وکیل دادگستری، در رهبری این اعتراضات است. سندی افشاشده از IRI که وب‌سایت گری‌زون منتشر کرده، هدف اعلام‌شده این سازمان را «بی‌ثبات کردن سیاست بنگلادش» عنوان کرده و تصریح می‌کند که موسیقی‌دانانی مانند احمد «نه صرفاً هنرمندند و نه صرفاً فعال سیاسی؛ بلکه به‌عنوان عاملانی ترکیبی برای ایجاد تغییر عمل می‌کنند.» IRI میلیون‌ها دلار صرف تولید موزیک‌ویدئو و تبلیغ آثار احمد کرد؛ ترانه‌هایی مانند «تویی پاریش» (تو می‌توانی) و «اِ دای کار» (مطالبه کن!) که به گفته خودِ IRI برای «ایجاد نارضایتی و حتی مخالفت با دولت» طراحی شده بودند. امروز بنگلادش و آمریکا در مراحل پایانی توافق بر سر مشارکت نظامی راهبردی‌ای هستند که به آمریکا حق استفاده از شمار زیادی از بندرها و پایگاه‌های هوایی بنگلادش را می‌دهد؛ نتیجه‌ای که به‌روشنی نشان می‌دهد «انقلاب رنگی» بنگلادش، از ابتدا یک معامله ژئوپلیتیک بود، نه خیزشی خودجوش.

در سنگال، رسانه‌های غربی اعتراضات سال ۲۰۱۲ علیه عبدالله واد را «انقلاب رپ» نامیدند. رهبری تظاهرات را گروهی از رپرها به نام «یِن اَ ماره» (دیگر بس است) بر عهده داشتند و ترانهٔ «کوپ ۲ گِل» (سرزنش تند) از شیخ عمر توره، مشهور به «تیات»، به موسیقی متن مبارزه تبدیل شد. نکتهٔ شگفت‌آور برای نویسنده آن است که این گروه بلافاصله نسخهٔ انگلیسی ترانه را منتشر کرد؛ امری که نشان می‌داد مخاطبان موردنظر آن‌ها صرفاً مردم سنگال نبودند.

اما ضربه نهایی زمانی فرود می‌آید که تیات پس از انقلاب اعلام می‌کند به‌عنوان عضو برنامه بورسیه دموکراسی ریگان–فاسل در بنیاد ملی دموکراسی (NED) انتخاب شده است؛ همان نهادی که نویسنده آن را پوششی برای سیا می‌داند و یادآور می‌شود در انتخابات روسیه (۱۹۹۶)، کودتای ونزوئلا علیه هوگو چاوز و شورش‌های اوکراین، هنگ‌کنگ و بلاروس نقش داشته است. NED در سال ۲۰۰۶ پروژه‌ای در سنگال با هدف «تقویت درک و حمایت از دموکراسی در میان طبقهٔ متوسط شهری و جوانان» تأمین مالی کرده بود و در سال ۲۰۰۹ پروژه «شرکایی برای تغییر دموکراتیک» را با وعدهٔ «ایجاد بستری برای گفت‌وگو میان بازیگران مدنی و نظامی» پیش برده بود؛ یعنی نزدیک کردن فعالان منتخب واشنگتن به ارتش. نویسنده همچنین از تأمین مالی آلبوم «موسیقی به‌مثابه پیام‌آور دموکراسی» توسط NED در سال ۲۰۱۹ با حضور هنرمندانی از سنگال، بنین، گامبیا، نیجریه، توگو و مالی خبر می‌دهد و یادآور می‌شود که «دی‌جی سوئیچ» نیجریه‌ای نیز مانند تیات به بورسیه ریگان–فاسل دست یافته است.

کوبا، محوری‌ترین بخش گزارش است. نویسنده می‌گوید واشنگتن از زمان انقلاب ۱۹۵۹ در تلاش برای سرنگونی دولت کوبا بوده و در ژوئیه ۲۰۲۱ تصور می‌کرد طرحی بی‌نقص طراحی کرده است. چهره انتخابی، یوتوئل، رپر سالخورده‌ای بود که در دهه ۱۹۹۰ کوبا را ترک کرده و ترانه ضد دولتی «پاتریا ای ویدا» (میهن و زندگی) را منتشر کرده بود. مارکو روبیو، سناتور کوبایی‌تبار آمریکایی، در توییتی نوشت «اعتراضاتی که شاهد آن هستیم نه از سوی سیاستمداران، بلکه از سوی هنرمندان آغاز شد» و در همان روز، شمار زیادی از رسانه‌های آمریکایی از نیویورک‌تایمز و NPR تا وال‌استریت ژورنال و رولینگ استون هم‌زمان مقاله‌هایی درباره این ترانه منتشر کردند. اما هیچ‌یک به مخاطبان خود نگفتند که رپرهای ضد دولتی کوبا سال‌ها از سوی دولت آمریکا تأمین مالی و آموزش دیده بودند. NED هزینه طرح‌هایی مانند «توانمندسازی هنرمندان هیپ‌هاپ کوبا به‌عنوان رهبران جامعه» و «ترویج آزادی بیان در کوبا از طریق هنر» را پرداخت می‌کرد و USAID پیشنهاد تأمین مالی دو میلیون دلاری برای گروه‌هایی ارائه می‌داد که «از فرهنگ برای به‌راه‌انداختن انقلاب رنگی» استفاده کنند؛ فراخوانی که مستقیماً به یوتوئل به‌عنوان الگو اشاره داشت.

نتیجه اما با پیش‌بینی واشنگتن فاصله زیادی داشت: با وجود هماهنگی دولت آمریکا، شبکه‌های اجتماعی، لابی کوبایی‌ـ‌آمریکایی و مطبوعات، تنها چند هزار نفر به فراخوان پاسخ دادند و تظاهرات بسیار بزرگ‌تری در حمایت از دولت برگزار شد. نویسنده تصریح می‌کند که محبوبیت ادعایی «پاتریا ای ویدا» تا حد زیادی مصنوعی و ساخته‌وپرداخته تبلیغات بود و یوتوئل نزدیک به یک‌چهارم قرن در کوبا زندگی نکرده بود. با این حال، جو بایدن او را به کاخ سفید دعوت کرد و او در سپتامبر ۲۰۲۶ در مراسم جوایز دموکراسی NED ترانه خود را به‌صورت زنده اجرا کرد.

نویسنده همچنین از رایکو بوزیچ ، تهیه‌کننده موسیقی صربستانی و عضو پیشین اتپور (گروهی که با حمایت سیا شورش علیه میلوشویچ را رهبری کرد) یاد می‌کند که در سال ۲۰۰۹ با مأموریتی مشخص به کوبا فرستاده شد تا گروهی از رپرها را به‌عنوان «نیروهای ضربتی ضد دولتی» جذب کند؛ او در گروه «لوس آلده‌انوس» شرکای آماده‌ای یافت و با بودجه‌ای «ظاهراً بدون محدودیت» تبلیغ گستردهٔ آن‌ها را آغاز کرد، اما مقام‌های کوبایی طرح را افشا کردند و اعضای گروه به فلوریدا گریختند.

گزارش نشان می‌دهد که این الگو به کوبا و بنگلادش محدود نیست. در جمهوری کنگو، مارسیال پانوچی ، رپر بنیان‌گذار جنبش «راس‌ـ‌ل‌بول» (ترجمه مستقیم «یِن اَ ماره» سنگالی)، نیز بورسیه ریگان–فاسل NED را دریافت کرده و آلبومی دوازده‌ترانه‌ای با عنوان «موسیقی برای آینده‌ای دموکراتیک در کنگو» تولید کرده است. در مراکش، سولتانا ، رپر سیاسی، از واشنگتن حمایت فراوانی گرفته و خود می‌گوید «این فقط حمایت نیست، بلکه افتخار است.» در اردن، گزارش حسابرسی USAID نشان می‌دهد که این نهاد طرح تولید یک ترانهٔ رپ را با هدف «مخاطب قرار دادن رأی‌دهندگان برای نخستین بار» پیش از انتخابات ۲۰۰۷ تأیید کرده بود؛ ترانه‌ای که به «بیش از دو میلیون اردنی» رسید. دولت آمریکا پروژه‌های رپ کوچک‌تری نیز در اوگاندا، آفریقای جنوبی، تانزانیا، غنا و السالوادور تأمین مالی کرده است.

نویسنده در بخش پایانی، به کنایه‌ای تلخ درباره سرنوشت هیپ‌هاپ می‌رسد: هنری که از دل مبارزات سیاه‌پوستان علیه ستم در آمریکا پدید آمد، اکنون در خدمت همان قدرتی قرار گرفته که آن ستم را تولید کرده است. از سال ۲۰۰۱، وزارت خارجه آمریکا هنرمندان هیپ‌هاپ را به‌عنوان «فرستادگان فرهنگی» به سراسر جهان اعزام کرده است. مارک کتز، مدیر پیشین برنامه دیپلماسی هیپ‌هاپ وزارت خارجه، هدف را چنین توضیح می‌دهد: «ارائه تصویری مثبت‌تر و چندلایه‌تر از ایالات متحده و برقراری ارتباط با جمعیت‌هایی که سفارتخانه‌های ما به‌ندرت با آن‌ها ارتباط دارند.» در سال ۲۰۲۴، وزارت خارجه اعلام کرد که برای ایجاد برنامه «سفیر جهانی موسیقی» با یوتیوب همکاری می‌کند؛ برنامه‌ای که نویسنده آن را الگوبرداری مستقیم از تلاش‌های جنگ سرد می‌داند، زمانی که تورهای موسیقی به‌عنوان پوششی برای عملیات سیا از جمله ترور رهبران خارجی به کار می‌رفت. مشارکت چاک دی، خواننده گروه پابلیک اِنمی و نویسنده ترانه‌هایی مانند «با قدرت مبارزه کن» و «شورشی بی‌هدف»، در این پروژه، به گفته نویسنده بسیاری را شوکه کرد؛ کسی که خود را همچون مالکوم ایکس با یک میکروفون به تصویر می‌کشید، داوطلبانه در طرحی شرکت کرد که مدیر بخش موسیقی یوتیوب آن را آشکارا پروژه‌ای برای تغییر رژیم معرفی کرده بود.

نویسنده در همین بخش از لویی آرمسترانگ یاد می‌کند که در سال ۱۹۶۰ تور او در کنگو پوششی برای جمع‌آوری اطلاعات سیا درباره پاتریس لومومبا بود؛ نخست‌وزیری که آلن دالس او را «فیدل کاستروی آفریقا» خوانده بود و در همان سال ترور شد. او همچنین به شایعات معتبر درباره نوشتن و ترویج ترانه «ویند آو چنج» گروه اسکورپیونز توسط سیا به‌عنوان تبلیغاتی برای تغییر رژیم و همکاری تلویحی دیوید هسلهاف برای فروریختن دیوار برلین اشاره می‌کند. در ونزوئلا نیز NED در سال ۲۰۱۱ در حدود دو دوجین توافق‌نامه برای تأمین مالی اجرا و توزیع موسیقی مشارکت داشت؛ از جمله مسابقه ملی موسیقی‌ای که برنده آن ترانه‌ای آشکارا نژادپرستانه با عنوان «پریماتس» بود که دولت و حامیانش را به میمون‌ها و گوریل‌ها تشبیه می‌کرد.

نویسنده در پایان با آماری تکان‌دهنده یادآور می‌شود که ایالات متحده در ۲۳۱ سال از تاریخ ۲۵۰ساله خود در جنگ بوده، هزینه‌های نظامی‌اش با مجموع هزینه‌های تقریباً تمام کشورهای دیگر برابری می‌کند، نزدیک به هزار پایگاه نظامی در سراسر جهان دارد و جنگ‌هایش پس از ۱۱ سپتامبر دست‌کم ۴٫۵ میلیون نفر را کشته و بیش از ۳۸ میلیون نفر را آواره کرده است. کشوری با این کارنامه، وقتی با واژگان «دموکراسی» و «حقوق بشر» از هنرمندان حمایت می‌کند، ادعای خیرخواهانه‌اش به‌سادگی قابل قبول نیست. نویسنده تصریح می‌کند که بسیاری از موسیقی‌دانانی که در این گزارش بررسی شدند، واقعاً با مخالفت با دولت‌های سرکوبگر جان خود را به خطر انداخته‌اند، اما ادعای آن‌ها مبنی بر مبارزه برای عدالت، با تصمیمشان برای همکاری با سازمان‌هایی تضعیف می‌شود که او آن‌ها را «خطرناک‌ترین تهدید برای آزادی در تاریخ معاصر» می‌داند. نتیجه‌گیری او صریح است: اگر این رپرها این حقیقت اساسی را درک نکرده باشند، یا «به‌شدت ساده‌لوح و ناآگاه‌اند» و شایسته توجه نیستند، یا «بدتر از آن، آگاهانه به عوامل غیررسمی دولت آمریکا تبدیل شده‌اند»؛ در هر دو صورت باید به‌شدت زیر نظر گرفته شوند.

این گزارش، هرچند در بستر جغرافیایی دیگری نوشته شده، برای مخاطب ایرانی درس‌آموز است. الگویی که نویسنده ترسیم می‌کند -جذب هنرمند، تأمین مالی پنهان، تبلیغ رسانه‌ای هماهنگ، تبدیل اعتراض به «جنبش خودجوش» و در نهایت تغییر رژیم در خدمت منافع ژئوپلیتیک- دقیقاً همان الگویی است که در قبال ایران نیز در دهه‌های گذشته به کار گرفته شده است: از حمایت از جریان‌های فرهنگی و هنری ضد نظام گرفته تا استفاده از شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های فارسی‌زبان خارجی برای جهت‌دهی به اعتراضات. آنچه نویسنده با شجاعت افشا می‌کند، تنها یک «توطئه» نیست؛ سازوکاری نهادی و بودجه‌محور است که در آن «میکروفون» به «ابزار نفوذ» و «ترانه» به «سلاح تغییر رژیم» تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، بصیرت هنرمندان و نخبگان فرهنگی چه در سنگال و کوبا و چه در کشورهای دیگر نخستین سنگر دفاعی در برابر این مصادره هنر است. هیپ‌هاپ از دل مبارزات سیاه‌پوستان علیه ستم زاده شد؛ اما همان‌گونه که نویسنده هشدار می‌دهد، «حتی شکل‌های هنری ضدفرهنگی نیز از خطر مصادره شدن به دست صاحبان قدرت در امان نیستند.»

انتهای پیام

لینک کوتاه : https://feraghnews.ir/?p=57120